Zoeken

Roofs 2015-07-26 De ondergrond van begroeide daken nader bekeken (premium)

Begroeide daken: technische aspecten (2)

Begroeide daken nemen toe in popu­lariteit. De techniek voor dakbegroeiin­gen is de afgelopen tientallen jaren steeds verder doorontwikkeld. In een reeks artikelen neemt Albert Jan Kerssen, eigenaar van BGA Bouwen met Groen (ingenieurs- en adviesbureau gespe­cialiseerd in bouwwerkbegroeiingen) en auteur van het Handboek Groene Daken, het voortouw om één of meer­dere aspecten van de techniek voor dakbegroeiingen nader toe te lichten.

Albert Jan Kerssen, BGA Bouwen met Groen

In de vorige aflevering van deze reeks artikelen hebben we toegelicht dat er een aantal universele kenmerken zijn die voor ieder dakbegroeiingssysteem gelden. Ongeacht de herkomst of vorm van materialen, of de type beplanting, dient iedere dakbegroeiing tenminste aan een aantal basisvoorwaarden te voldoen. De basisvoorwaarden kunnen uitgedrukt worden in functionele lagen:

  1. Onderconstructie
  2. Wortelwerende dakbedekking
  3. Beschermlaag
  4. Drainagelaag
  5. Filterlaag
  6. Substraatlaag
  7. Vegetatie

De dakconstructie en de dakbedekking dragen voor een belangrijk deel bij aan het uiteindelijke succes van de dakbegroeiing. Het cliché ‘een goed begin is het halve werk’ is hier meer dan op zijn plaats. Een goede waterdichting vormt de basis voor een probleemloze dakbegroeiing; verreweg de meest voorkomende schades aan dakbegroeiingen worden veroorzaakt door problemen met de waterdichting, niet door problemen met de dakbegroeiing zelf. Daarom, zoals een reguliere hovenier kritisch is over de kwaliteit van de grond waarop een tuin of landschap wordt aangelegd, hoort een dakhovenier kritisch te zijn over de dakbedekking waarop een begroeiing wordt aangebracht.

Aandachtspunten

De primaire functie van een dak is het droog en warm houden van de onderliggende ruimten. Er zijn binnen de huidige stand der techniek diverse mogelijkheden om een goed waterdicht dak te verkrijgen en deze van isolatie te voorzien. Wat een begroeid dak anders maakt dan ‘normale’ daken, is dat er rekening gehouden moet worden met extra belastingen op de gekozen dakbedekkingsconstructie, relatief intensief bouwverkeer over het dak tijdens aanleg, een afwijkende waterhuishouding en het voorkomen van wortelgroei in de dakbedekking. Zaken waar onervaren partijen in de bouwketen niet altijd voldoende rekening mee houden, zowel opdrachtgever, architect, constructeur, bouwaannemer, dakdekker of de hovenier spelen een rol in de kwaliteit van het eindproduct.

Er moet dus nauwlettend aandacht gegeven worden aan zowel dakconstructie als dakbedekking. Allereerst moet de bouwkundige dakconstructie voldoende draagkracht bezitten om de extra daklast van dakbegroeiing te kunnen dragen. We praten al gauw over een minimum (waterverzadigde gewichten) van 50 kg/m2, tot in sommige extreme gevallen oplopend tot meer dan 5000 kg/m², bijvoorbeeld bij grote bomen en andere zware inrichtingselementen. De constructieve dakvloer moet geschikt zijn voor het toepassen van een dakbegroeiing (vlakke, gladde en gesloten ondergrond). Aanvullend op de in de Vakrichtlijn Gesloten Dakbedekkingssystemen omschreven voorwaarden voor het realiseren van een goede waterdichting verdient het voorkomen van horizontaal watertransport in de constructie extra aandacht. Horizontaal watertransport in de dakvloer bij lekkages vormt een groot risico; tussen de plek waar de lekkage zich manifesteert in het onderliggende pand en de plek waar de fysieke lekkage zit in de dakbedekking kunnen vele meters zitten. Door de afwerking van het dak met een begroeiing is het zoeken naar een lek ingewikkeld, kostbaar en levert schade op aan de dakbegroeiing. Daarom is het van belang om ervoor te zorgen dat het water zich bij een lekkage niet in horizontale richting kan verplaatsen binnen de dakconstructie.

Waterdichtheid

Om diezelfde reden heeft het de sterke voorkeur om ook de dakbedekkingsconstructie zodanig uit te voeren dat water, bij een onverhoopte lekkage, zich niet horizontaal kan verplaatsen onder de dakbedekking. Terwijl in Nederland de warmdakconstructie verreweg het meest wordt toegepast op platte daken, is dit voor dakbegroeiingen om deze reden de minst gunstige variant. Veel meer zekerheid biedt een omgekeerd dakconstructie, waarbij de dakbedekking volledig verkleefd aangebracht kan worden op de ondergrond, daarbij vormt de XPS-isolatie bovenop de dakbedekking een ‘natuurlijke’ beschermlaag tegen mechanische beschadigingen van die dakbedekking. En in sommige gevallen verdient het zelfs de voorkeur om een compact dak uit te voeren: hoewel vaak relatief kostbaar, biedt dit een uitzonderlijk goede waarborging van de waterdichting. Tenslotte, om dezelfde motivatie is het advies de dakbedekking altijd volledig te verkleven aan een (niet poreuze!) ondergrond.

Wat betreft de dakbedekking zelf, heeft u vroeger wel eens een opgeblazen ballon volgesmeerd met scheerschuim met een scherp mes mogen ‘scheren’? Het dunne synthetische materiaal van de ballon zou men, metaforisch gesproken, kunnen vergelijken met sommige dakbedekkingsmaterialen die worden voorgesteld in combinatie met dakbegroeiingen of daktuinen. Met name de enkellaags aangebrachte kunststof dakbedekkingen van 1 á 2 millimeter dikte vormen een groot risico met betrekking tot de kans op mechanische beschadigingen. Zelfs de goed opgeleide dakhovenier kan niet altijd volledig voorkomen dat er puntbelastingen of andere belastingen op de dakbedekking optreden, nog afgezien van de bouwaannemer of diens onderaannemers die de dakvloer maar al te vaak misbruiken als werkvloer. Wat de potentiële ellende verder vergroot is dat beschadigingen soms zo klein zijn dat ze nauwelijks met het blote oog te traceren zijn, zoals bijvoorbeeld bij losliggende EPDM-membranen het geval is. Een EPDM-membraan werkt net als een fietsband, een klein gaatje trekt door de elasticiteit van het materiaal visueel dicht, maar is toch lek, met alle gevolgen van dien. Ondanks het feit dat kunststof dakbedekkingen verschillende positieve eigenschappen kennen, in combinatie met een dakbegroeiing, daktuin of dakbestrating wegen die voordelen niet op tegen het grote nadeel van het hoge risico op beschadigingen tijdens aanleg en onderhoudswerkzaamheden. Veel meer zekerheid wordt geboden wanneer met een twee-laags, onderling en op de ondergrond volledig verkleefde dakbedekkingssysteem wordt gewerkt, zoals de gangbare ­bitumineuze dakbedekkingen. De totale dikte van het systeem (ca. 8 mm) in combinatie met de meestal grotere stugheid van het materiaal maakt het een veel betere ondergrond voor werkzaamheden die daarna op het dak uitgevoerd moeten worden.

Wortelwerendheid

Inmiddels is het voor veel partijen gelukkig vanzelfsprekend dat elk toegepaste dakbedekkingsmateriaal worteldoorgroeibestendig moet zijn conform prEN 13948. Hoewel de meeste kunststof dakbedekkingen dit van nature wel zijn, is dit bij de bij voorkeur gewenste bitumineuze dakbedekkingen in de basis niet het geval. Daarom moeten bitumineuze dakbedekkingen wortelwerend geproduceerd worden, dit wordt gedaan door toevoeging van een worteldodende substantie, ingesloten en gebonden aan het bitumen. Indien een dakbedekking niet wortelwerend is uitgevoerd, moet er een wortelwerende laag worden aangebracht. De inkoop en het aanbrengen van deze wortelwerende laag, bestaande uit een kunststof folie, is vaak relatief kostbaar en complex in vergelijking met de verwerking van de wortelwerende uitvoering van een dakbedekking. Het loont vaak zelfs om, zeker bij een wat oudere, bestaande dakbedekking, het dakbedekkingssysteem zo mogelijk te overlagen met een extra laag wortelwerende dakbedekking, zodat de levensduur van het dakbedekkingssysteem verlengd wordt en gelijktijdig wortelwerend gemaakt wordt. Overigens is het een nog te vaak gehoorde misvatting dat de door de dakhovenier toegepaste beschermdoeken, zoals in bovenstaande afbeelding weergegeven, wortelwerend zouden zijn. Dit beschermdoek is uitsluitend bedoeld om de dakbedekking te beschermen tegen mechanische beschadigingen en dient naar gelang de zwaarte van de opbouw een naar rato oplopende sterkteklasse te kennen, maar is nimmer bestemd als wortelwerende laag.

Met bovenstaande basisuitgangspunten in gedachten komt het daarna vooral aan op allerlei essentiële detailleringen en de kwaliteit van de uitvoering. Bij het realiseren van een goede waterdichting worden dakdetails in het ontwerpstadium vaak onderbelicht. Zaken zoals voldoende hoge opstanden en dakranden, type afvoeren en detaillering van afvoeren, doorvoeren en noodafvoeren zijn van wezenlijk belang. In de bestaande vakrichtlijnen wordt hier veel over beschreven en in de komende uitgaven van Roofs zullen diverse details aan bod komen.

Samengevat, de essentie voor een goed dakbedekkingssysteem bestemd voor toepassing in combinatie met begroeide daken of gebruiksdaken, rekening houdend met de juiste uitgangspunten, hoeft in wezen niet veel complexer te zijn dan een regulier dak. Toch komen er regelmatig schadegevallen voor waarbij lekkages optreden, soms al tijdens het werk in uitvoering, vaak ook na oplevering van het dak. Meestal worden deze schades niet veroorzaakt door de dakhovenier, mits goed opgeleid, noch de systeemopbouw van de daktuin. Verreweg de meeste schades worden veroorzaakt door onvoldoende kennis van de materie bij de opdrachtgever, ontwerper, bouwkundig aannemer of dakdekker, waardoor verkeerde materialen en detailleringen worden voorgeschreven, of als bezuiniging worden doorgevoerd. Een andere veel voorkomende oorzaak is de planning en logistieke afhandeling tijdens de bouw, waarbij er ontoelaatbaar veel bouwverkeer over de dakbedekking plaatsvindt, ondeskundige partijen op het dak worden toegelaten, het dak als opslagplaats wordt gebruikt, enzovoorts. En uiteraard berust er een belangrijke verantwoordelijkheid bij de dakhovenier, die het werk van anderen moet kunnen beoordelen en accepteren om vervolgens zelf op de juiste wijze te werk te gaan. Zoals vaak in de bouw het geval is, ligt de verantwoordelijkheid voor een goed eindproduct bij elke schakel in de bouw, van opdrachtgever tot architect en van bouwkundig aannemer tot dakdekker en dakhovenier. Het kweken van onderling begrip en het ‘verstaan’ van elkaars vakgebieden is van essentieel belang.