Zoeken

Roofs 2021-12-28 Altijd een vijfde gevel, nooit het ondergeschoven kindje

Ontwerp

Voor architect Marc Ibelings is het dak altijd een vijfde gevel en nooit het ­ondergeschoven kindje. Onlangs presenteerde zijn architectenbureau Ibelings van Tilburg de uitgave ‘21 projecten uit de 21e eeuw’. Aan de hand van een aantal van deze projecten vertelt de architect welke overwegingen speelden bij het ontwerp van die vijfde gevel.

Tekst: Ronald van Bochove

De uitgave van het boek 21 projecten uit de 21e eeuw geeft een doorsnee van het werk dat Ibelings van Tilburg Architecten in de afgelopen 21 jaar realiseerde. Hoewel, van het 21e project ging de eerste paal pas onlangs de grond in. Marc Ibelings kwam in 2000 bij het architectenbureau dat niet lang daarna ook zijn naam ging voeren. Hij zag door de jaren heen tal van bijzondere projecten voorbij komen en selecteerde er een aantal om diverse redenen uit. We vonden hem bereid deze projecten langs te lopen voor het vakblad Roofs. “Het is goed dat er dit soort vakbladen zijn. Het dak is altijd een beetje een ondergeschoven kindje geweest. Dat begint nu een beetje te kantelen. Ik ben opgevoed met het dak als vijfde gevel, dus zetten we ons altijd in wat met het dak te doen.”

Zo besteedde de architect veel aandacht aan het dak van het kantoorgebouw Facet langs de A2 bij Utrecht. “Er is amper techniek op het dak te zien. Geen pijpje komt erdoorheen. De leverancier van de kunststof dakbedekking kozen we zorgvuldig, omdat het dak in het zicht komt te liggen van de bewoners van de nog te bouwen hoogbouw in Leidsche Rijn. In die tijd, rond 2009, had je nog wat meer macht als architect en konden we ons sterk maken voor zo’n zilverkleurige kunststof dakbedekking. Hoewel, de ingesealde fotovoltaïsche cellen die we graag hadden gewild, zijn niet gerealiseerd.”

Zichtlijnen bepalen speels sedumdak

Pléiade, het nieuwe cultuurcentrum en gemeentehuis in Doorn is aan Ibelings van Tilburg gegund na het winnen van een prijsvraag. “Het ontwerp was oorspronkelijk voor de gemeente Doorn, maar juist in die tijd fuseerden een aantal gemeenten tot de gemeente Utrechtse Heuvelrug. De bouw-vergunning lag al ter goedkeuring bij de gemeente, dus is de buitenkant zo gebleven en hebben we aan de binnenkant wat in het ontwerp geschoven om de nieuwe gemeente te huisvesten.”

De vorm van het dak van het gebouw is ontstaan door te spelen met de zichtlijnen. De poort, de Maartenskerk, een oude laan. “Die zichtlijnen wilden we in het dakvlak zichtbaar houden. Er ontstonden hierdoor schotsen rond een centraal atrium dat een dak met de gestileerde vorm van een blad opleverde. Nu ben ik zelf niet zo van die letterlijke dingen, maar het paste goed hier in het hart van de groene gemeente.”

Door de met sedum bedekte dakvlakken wat te laten oplo­pen was het mogelijk alle techniekpatio’s te verbergen in de­ kantige vorm. “Sedum past mooi in dit gebied. En het levert een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit en de water­huishouding. Maar het is altijd een gevecht om het te behouden in het ontwerp. Bij de diverse ‘optimalisatierondes’ met de aannemer komt het groen vaak onder druk te staan.”

Bomen op het dak

De Karel Doorman is hoogbouw in het centrum van Rotterdam boven het voor­malig Ter Meulen winkelpand door Van den Broek en Bakema. “Hoewel het geen monument was, hebben we toch gestreden voor het behoud van het gebouw dat er al eerder stond dan de Lijnbaan. Bovenop het gebouw is een U-vormig volume toegevoegd dat aansluit bij de hoogbouw die in het centrum rond het Binnenwegplein zou komen. Om het gewicht gelijkmatig te verdelen, moest het middendeel verzwaard worden met 1,5 meter grond op het dak van de parkeerverdiepingen. “Die grond konden we uitstekend gebruiken voor een gemeenschappelijke tuin met bomen.”

“Van die bomen zijn er onlangs zes weggehaald. Het lage groen doet het goed, maar de hoge bomen zaten elk jaar vol luizen. Bomen op hoogte is bijna altijd een probleem in Nederland. En hoewel we inmiddels veel kennis hebben over groen op en rond gebouwen, voegen we altijd een deskundige aan ons team toe om de juiste keuzes voor het groen te helpen maken.”

Groene ambities

Ik ben benieuwd hoe de bomen het zullen houden op het nieuwe depot van MVRVD op het Museumplein in Rotterdam. Je ziet tegenwoordig ook geen prijsvraag meer langskomen of hij is volledig groen gephotoshopt. Hoe ziet dat er over vijf jaar uit? Ons Nederlandse klimaat laat niet veel toe. Probeer maar eens een plantje op je balkon. Daar heeft iedereen het moeilijk mee. Laat staan een boom. Mijn ervaring is dat zo’n 20 procent over blijft van al die groene ambities. Je wint wel de prijsvraag met een groene waterval, maar tussen mooie groene artist impressions en de uiteindelijke werkelijkheid ligt een enorme uitdaging.

“We zijn door de VvE van de Karel Doorman benaderd om het pand wat meer te vergroenen. Gedacht wordt aan zonne­panelen en meer groen op de daktuin, maar ook blijkt er ruimte nodig voor fietsen. Hoewel we parkeerplekken over hebben in de parkeergarage, kun je zo’n parkeerplaats, die wel 20 tot 25.000 Euro vertegenwoordigd, niet zomaar inwisselen voor een fietsenstalling. Dus heb je een kans om te vergroenen, loop je tegen dit soort dingen aan.”

Ibelings: “De combinatie zonnepanelen en sedum zouden we graag toepassen . Maar het is een wat moeilijk huwelijk. We hebben het er vaak over, maar vaak ligt de verzekeraar dwars. Als architect voel je je soms een straatvechter als je probeert voorzieningen die niet direct geld opleveren toch mee te krijgen.”

Berekenende en maatschappelijke opdrachtgevers

Het nieuwe hoofdkantoor voor Mercedes Nederland in Utrecht uit 2003 zou een atrium krijgen vol levend groen, daar stond de opdrachtgever helaas toen nog niet voor open. Ook de later gerealiseerde Mercedes showroom langs de A4 bij Den Haag kreeg niet de gewenste duurzame toevoeging. “We wilden het dak vol leggen met zonnepanelen, maar het bestaande dak kon dat gewicht helaas niet dragen en bovendien had Mercedes 5 jaar geleden ook nog geen elektrische auto.”

Een voorstel om het hele terrein te vergroenen met meer bomen en hagen langs de randen is ook gesneuveld. “De prijs is afgesproken en er komt geen duppie bij. Een heel ander verhaal is dat bijvoorbeeld bij woningbouwcorporaties die met kleinere budgetten toch wel ruimte vinden voor duurzame alternatieven.”

“Het zijn vaak de maatschappelijk betrokken bedrijven en organisaties die daar meer voor openstaan”. Ibelings verwijst naar woningbouwproject ‘t Lelypark in Gouda waar een garage in een dijk is gereali­seerd met sedum daken; het hele gebied kreeg een groene aankleding met zelfs een boomgaard. Groendaken zijn voor het architectenbureau inmiddels een beproefd middel om een duurzame bijdrage te leveren die zichtbaar is aan het gebouw. Ook prestaties van zonne­panelen en natuurlijke waterzuiverings- systemen kun je zichtbaar maken voor de bewoners of ­gebruikers van een gebouw. Het dak en de andere vier gevels spelen daarbij een belangrijke rol. “Woongebouw de Bariton in Hellevoetsluis heeft grote geïntegreerde plantenbakken in de balkons. Bij woningbouwproject Park Krayenhoff in Uithoorn is het bestaande kantoortorentje van IBM getransformeerd tot drie loft-appartementen met een dakterras en groen. Nog te kleine stappen in de vergroening van gebouwen, maar in ieder geval in de goede richting.” ?

Via de website ibelingsvantilgurg.nl is de uitgave online te bekijken. Liever een gedrukt exemplaar ontvangen? Stuur dan een e-mail naar info@ibelingsvantilburg.nl onder vermelding van: 21 projecten uit de 21e eeuw.